Giriş

Yenilenebilir Enerji Kaynakları Destekleme Mekanizması (YEKDEM); 5346 sayılı Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanun çerçevesinde geliştirilen ve yenilenebilir enerji üreticilerine kaynak garantisi sağlayan bir destek mekanizmasıdır.1

YEKDEM çerçevesinde Enerji Piyasaları İşletme A.Ş. (EPİAŞ) ile yenilenebilir enerji üreticileri arasında imzalanan sözleşmeler; karma nitelikte bir yapı taşır. Bu çalışma; YEKDEM sözleşmelerinin hukuki niteliğini sistematize eder, "idari sözleşme" - "özel hukuk sözleşmesi" tartışmasını ele alır ve USD/MWh esaslı garanti fiyatının döviz kuru riski karşısındaki durumunu inceler.

I. YEKDEM Mekanizmasının Normatif Çerçevesi

A. 5346 sayılı Kanun ve YEKDEM Yönetmeliği

5346 sayılı Kanun; yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik üretimini desteklemek amacıyla 2005 yılında yürürlüğe girmiştir. YEKDEM Yönetmeliği ise mekanizmanın teknik çerçevesini düzenler. Mekanizmanın temel özellikleri; (i) güneş, rüzgar, jeotermal, biyokütle ve hidroelektrik kaynaklı üreticilere garantili alım fiyatı sağlanması; (ii) bu fiyatın USD/MWh esaslı olarak belirlenmesi; (iii) süreyi sınırlı olan bir destek modeli olmasıdır.

B. Garantili alım fiyatı

YEKDEM kapsamında garantili alım fiyatı; kaynak türüne göre farklılaşmaktadır. Güneş için 13.3 USD-cent/kWh, rüzgar için 7.3 USD-cent/kWh, jeotermal için 10.5 USD-cent/kWh gibi farklı oranlar uygulanmıştır. Bu fiyatlar; 10 yıllık bir süre için garanti edilmiştir.2

C. YEKA mekanizmasıyla ilişki

Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları (YEKA) mekanizması; YEKDEM'in yanı sıra geliştirilen bir başka destek modelidir. YEKA modeli; rekabetçi ihale ile düşük alım fiyatı belirlenmesini ve büyük ölçekli yenilenebilir enerji yatırımlarının desteklenmesini amaçlar.

II. YEKDEM Sözleşmelerinin Hukuki Niteliği

A. "İdari sözleşme" görüşü

Doktrindeki bir görüş; YEKDEM sözleşmelerini "idari sözleşme" olarak nitelendirir. Bu görüşün gerekçeleri; (i) sözleşmenin tarafının kamu kurumu (EPİAŞ) olması, (ii) sözleşmenin kamu hizmetinin yürütülmesine ilişkin olması, (iii) kamu yararı amacının açık olmasıdır.3

B. "Özel hukuk sözleşmesi" görüşü

Bu çalışmada savunduğumuz görüş; YEKDEM sözleşmelerinin ağırlıklı olarak özel hukuk sözleşmesi olarak nitelendirilmesi gerektiğidir. EPİAŞ'ın anonim şirket statüsünde olması, sözleşme şartlarının iki tarafın iradesiyle belirlenmesi ve uyuşmazlıkların özel hukuk usullerine göre çözülmesi; bu görüşü desteklemektedir.

C. Pratik sonuçlar

Niteliklendirme; uyuşmazlıkların hangi yargı düzeninde çözüleceğine doğrudan etki eder. Özel hukuk sözleşmesi olarak nitelendirildiğinde; uyuşmazlıklar asliye ticaret mahkemelerinde görülür. İdari sözleşme olarak nitelendirildiğinde; idari yargı yetkilidir.

III. USD/MWh Esaslı Garanti Fiyatı ve Döviz Kuru Riski

A. Döviz kuru riskinin paylaşımı

YEKDEM kapsamındaki garanti fiyatın USD/MWh esaslı olması; üreticiler için döviz kuru riskinin minimize edilmesini sağlar. Ancak TL'nin USD karşısında değer kazandığı dönemlerde; üreticinin TL bazında geliri artar; aksi durumda azalır.4

B. Sözleşme süresince fiyat dondurulması

YEKDEM çerçevesinde garanti fiyat; sözleşme süresi boyunca sabit kalır. Bu durum; üreticinin uzun vadeli yatırım planlamasına olanak tanır ancak ekonomik koşulların radikal değişmesi halinde sözleşme dengesinin bozulmasına yol açabilir.

C. TBK m. 138 (aşırı edim güçlüğü) uygulanabilirliği

Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 138 hükmü; aşırı edim güçlüğü halinde sözleşmenin uyarlanması veya feshini düzenler. YEKDEM sözleşmelerinde döviz kuru çok ciddi değişiklikler nedeniyle bu hükmün kıyasen uygulanabilirliği; doktrinde tartışılmaktadır.

IV. Sözleşme Süresi ve Yenilenebilirlik

A. 10 yıllık garanti süresi

YEKDEM kapsamında 10 yıllık garanti süresi; üreticilerin yatırım amortismanını sağlama açısından kritik öneme sahiptir. Bu süre içinde garantili alım fiyatı korunur; ancak süre sonunda üreticiler serbest piyasaya geçmek zorundadır.

B. Sürenin niteliği — hak düşürücü mü, yenilenebilir mi?

YEKDEM süresinin hak düşürücü mü yoksa belirli koşullar altında yenilenebilir mi olduğu; doktrinde tartışmalıdır. Mevcut mevzuat; yenilenmeye yer vermeyen bir çerçeve çizmektedir; ancak ekonomik koşulların değişmesi halinde mevzuat değişikliği ile yenileme imkanının değerlendirilmesi mümkündür.

C. 2023 sonrası mekanizmadan çıkış

2023 yılı itibarıyla yeni başlayan YEKDEM süreleri için garantili alım fiyatı; daha düşük seviyelerde belirlenmiştir. Bu durum; mekanizmanın aşamalı olarak rekabetçi pazara geçiş yönünde evrildiğini göstermektedir.

Sonuç

YEKDEM sözleşmeleri; karma nitelikli olmakla birlikte, ağırlıklı olarak özel hukuk sözleşmesi olarak nitelendirilmelidir. Bu nitelendirme; uyuşmazlıkların asliye ticaret mahkemelerinde görülmesi sonucunu doğurur. USD/MWh esaslı garanti fiyatı; üreticilere döviz kuru riskine karşı önemli bir koruma sağlamaktadır; ancak bu garantinin pratik etkinliği, mevzuatın istikrarlı uygulanmasına bağlıdır. 10 yıllık garanti süresinin yenilenebilirliği; ekonomik koşulların değişmesi halinde mevzuat tarafından yeniden değerlendirilebilecek bir mesele olarak görünmektedir.