Giriş
AİHM'in 2004 yılında Broniowski / Polonya kararıyla başlattığı "pilot karar süreci"; aynı tipte çok sayıda ihlali ortaya çıkaran sistemli bir sorunu tespit ettiğinde, sözleşmeci devletten genel çözüm tedbirleri almasını isteyen yargılama usulüdür.1
Bu çalışma; pilot karar prosedürünün AİHM içtihadındaki yerini sistematize eder, Türkiye'ye ilişkin önder pilot kararları tarayarak yarattığı genel çözüm tedbirlerini haritalandırır ve Türkiye'nin pilot karar tedbirlerini iç hukuka entegre etme yöntemlerini değerlendirir.
I. Pilot Karar Prosedürünün AİHM İçtihadındaki Yeri
A. Broniowski v. Polonya
AİHM'in 2004 yılında Broniowski v. Polonya kararıyla resmen başlattığı pilot karar prosedürü; Polonya'nın "Bug River" mülkiyet sorunundaki yapısal bir hukuk eksikliğini tespit etmiş ve devlete genel çözüm tedbirleri alma yükümlülüğü getirmiştir.
B. Pilot kararın işlevleri
Pilot karar prosedürü; (i) sistemli sorunu tespit etme, (ii) devlete genel çözüm tedbirleri için süre tanıma, (iii) benzer başvuruların gerçek mağdurlar için ulusal düzeyde çözülmesini bekleme, (iv) AİHM iş yükünün azaltılması işlevlerini birlikte yerine getirir.2
II. Türkiye'ye İlişkin Önder Pilot Kararlar
A. Ümmühan Kaplan v. Türkiye
2012 yılında verilen Ümmühan Kaplan pilot kararı; Türkiye'de uzun süren yargılama sorununa ilişkin sistemli bir hukuk eksikliği tespit etmiştir. AİHM; bir yıl içinde "etkili bir iç hukuk yolu" oluşturmasını Türkiye'den talep etmiştir. Bu karar; Türkiye'de bireysel başvuru yolunun kurulmasının temel motorlarından biri olmuştur.3
"Türkiye'de yargılamanın uzunluğu, AİHS m. 6/1 açısından sistemli bir ihlal oluşturmaktadır. Türkiye'den, etkili bir iç hukuk yolunu oluşturması talep edilir."
B. Demir ve Baykara v. Türkiye
2008 yılında verilen Demir ve Baykara kararı; sendika kurma hakkı bakımından sistemli sorunu tespit etmiş ve Türkiye'nin mevzuat değişikliği yapmasını talep etmiştir. Bu karar; 6356 sayılı Sendikalar ve TİS Kanunu'nun hazırlanmasına yol açmıştır.
C. Hasan Köse v. Türkiye
2017 yılında verilen Hasan Köse kararı; mülkiyet hakkı bakımından sistemli sorunu tespit etmiş ve Türkiye'nin tazminat rejimini güçlendirmesini talep etmiştir.
III. Pilot Karar Tedbirlerinin İç Hukuka Entegrasyonu
A. Mevzuat değişikliği yöntemi
Türkiye'nin pilot karar tedbirlerini iç hukuka aktarma temel yöntemi; mevzuat değişiklikleridir. Ümmühan Kaplan kararı sonrası 6384 sayılı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Yapılmış Bazı Başvuruların Tazminat Ödenmek Suretiyle Çözümüne Dair Kanun çıkarılmıştır.
B. İdari uygulama düzeyinde değişiklik
Mevzuat değişikliği tek başına yeterli değildir. İdari uygulamada; pilot karar standartlarının operasyonel olarak hayata geçmesi gerekir. Bu, eğitim, prosedür tasarımı ve denetim mekanizmalarını içerir.4
C. Yargı pratiği düzeyinde değişiklik
Mahkeme uygulaması; pilot karar standartlarının somut olarak gerçekleşmesini sağlar. Yargı pratiğinin pilot karar tedbirlerine uyum sağlaması; doktrinin ve yargı eğitiminin desteğini gerektirir.
IV. Bütünleşik Reform Süreci Önerisi
Pilot karar tedbirlerinin iç hukuka aktarımı; salt kanun değişikliği ile sınırlı kalmamalı; idari uygulama, yargı pratiği ve doktrin düzeyinde de bütünleşik bir reform sürecinin parçası olmalıdır. Bu sürecin temel adımları şunlar olmalıdır:
- Pilot karardan doğan tedbirlerin sistematik olarak listelenmesi;
- Her tedbirin mevzuat, idari uygulama ve yargı pratiği boyutlarında detaylandırılması;
- İlgili paydaşların (akademi, baro, kamu kurumları) reform sürecine katılımı;
- Reform sürecinin AİHM ile diyalog halinde sürdürülmesi;
- Uygulama sonuçlarının düzenli izlenmesi.
Sonuç
AİHM pilot karar prosedürü; sistemli ihlallerin çözümünde önemli bir uluslararası mekanizmadır. Türkiye'ye ilişkin pilot kararların iç hukuka entegrasyonu; bütünleşik bir reform süreci olarak yürütülmelidir. Yalnızca mevzuat değişikliği değil; idari uygulama, yargı pratiği ve doktrin düzeyinde de eş zamanlı reform; pilot karar tedbirlerinin gerçek anlamda etkin uygulanmasını sağlayacaktır.